Chương 11: Phần I Dưới lòng sông Tô - Những gì từng được đào lên
Phòng lưu trữ của Viện nằm ở tầng hầm, nơi ánh đèn huỳnh quang lúc nào cũng hơi ngả vàng vì vài bóng đèn đã yếu mà chưa ai thay. Mùi giấy cũ, mùi mực in phai màu, mùi ẩm mốc từ những kệ tài liệu bằng gỗ ép trộn lẫn vào nhau thành một thứ không khí đặc quánh, khác hẳn phần còn lại của tòa nhà.
Nam ngồi ở chiếc bàn gỗ kê giữa hai dãy kệ, trước mặt là chồng hồ sơ Thắng vừa lục ra từ khu lưu trữ liên quan đến các dự án cải tạo, nạo vét sông nội đô suốt hơn hai mươi năm qua. Một số tập hồ sơ còn nguyên bìa cứng, đóng dấu đỏ của Viện, chữ đánh máy rõ ràng. Một số khác chỉ là những xấp giấy rời, viết tay, kẹp tạm bằng ghim sắt đã hoen gỉ.
"Anh cần tìm theo mốc thời gian nào để em sắp riêng ra?" Thắng hỏi, tay vẫn đang lật giở một chồng tài liệu khác.
"Cứ từ năm 2000 trở lại đây, những đợt có liên quan đến đoạn sông từ cầu xuống đến khu chợ cũ."
Hai người chia nhau lật từng tập hồ sơ, đối chiếu bản đồ vị trí ghi trong mỗi báo cáo với đoạn sông hiện tại. Có tập chỉ ghi vài dòng ngắn gọn về khối lượng bùn nạo vét, không nhắc gì đến phát hiện khảo cổ. Có tập dày hơn, kèm theo vài tấm ảnh đen trắng đã ố vàng, chụp lại những đoạn kè cũ, những khúc gỗ mục nằm lẫn trong bùn.
Nam dừng lại ở một tập hồ sơ mỏng, bìa đã sờn góc, không đóng dấu chính thức như những tập khác. Bên trong là vài trang đánh máy, kèm theo một bản vẽ tay phác thảo vị trí một số cọc gỗ được phát hiện trong lúc thi công, cùng dòng ghi chú ngắn về một số mảnh gốm vỡ tìm thấy cùng lớp bùn đó.
"Cọc gỗ với gốm vỡ." Anh đọc to cho Thắng nghe. "Không ghi rõ niên đại, chỉ ước đoán là thời Lê hoặc sớm hơn."
"Đợt đó thi công năm nào?"
Nam lật lại trang bìa, tìm dòng ngày tháng đóng dấu mờ ở góc.
"Không có ngày cụ thể. Chỉ ghi năm, không có tháng."
Anh xếp tập hồ sơ đó riêng ra một góc bàn, tiếp tục lật những tập còn lại. Một tập khác, dày hơn, có đính kèm vài dòng biên bản về sự cố trong quá trình thi công, ghi ngắn gọn về việc một công nhân bị thương do sập thành hố đào, không có chi tiết gì thêm ngoài số liệu bồi thường và ngày nghỉ việc.
Cứ như vậy, suốt gần ba tiếng đồng hồ, Nam và Thắng gom nhặt được một chuỗi thông tin rời rạc. Có đợt từng phát hiện một đoạn kè cổ bằng đá ong. Có đợt người ta nhắc đến việc vớt được vài mảnh xương, ghi ngắn gọn là "nghi xương động vật," không có kết luận giám định đi kèm. Có đợt chỉ để lại một dòng chú thích viết tay bên lề bản vẽ kỹ thuật: "công nhân báo có xương người, đã báo công an phường, chưa có kết quả."
Không tập hồ sơ nào nhắc lại tập hồ sơ trước đó. Mỗi đợt thi công dường như là một câu chuyện riêng biệt, không có sự liền mạch nào được ghi chép nối giữa chúng, dù tất cả đều diễn ra trên cùng một đoạn sông.
Thắng gấp lại tập hồ sơ cuối cùng trong chồng giấy trước mặt, ngả người ra sau ghế, xoa hai bên thái dương.
"Sao mỗi lần lại một kiểu thế này, chẳng cái nào khớp cái nào."
"Vì mỗi lần chỉ có một nhóm khác nhau phụ trách, ghi chép theo yêu cầu riêng, xong việc là đóng hồ sơ, chẳng ai đối chiếu lại với đợt trước." Nam gõ ngón tay lên mặt bàn, mắt vẫn dán vào tấm bản vẽ phác thảo vị trí cọc gỗ đang mở trước mặt. "Tài liệu chính thức thì rời rạc như vậy, còn phần không chính thức thì..."
Anh bỏ lửng câu nói, với tay lấy một cuốn sổ ghi chép cũ nằm lẫn trong đáy hộp tài liệu, bìa da đã bong gần hết, chữ viết tay kín đặc từng trang. Đây không phải hồ sơ chính thức của Viện, mà là sổ tay cá nhân của một cán bộ đã nghỉ hưu, được lưu lại như một phần tư liệu tham khảo không chính thức.
Nam lật đến gần cuối cuốn sổ, dừng lại ở một đoạn viết tay dài hơn hẳn những đoạn khác, nét chữ có phần vội vã.
Đoạn đó không ghi rõ ngày tháng cụ thể, chỉ nhắc đến một đợt nạo vét cách đây khá lâu, khi đội thi công phát hiện một hệ thống cọc gỗ đóng thẳng hàng dưới lòng sông, kéo dài một đoạn đáng kể, cùng với đó là nhiều di cốt nằm rải rác quanh khu vực cọc gỗ. Người viết sổ ghi lại rằng thông tin này không được công bố rộng rãi vào thời điểm đó, phần vì thiếu điều kiện giám định đầy đủ, phần vì lo ngại ảnh hưởng đến tiến độ công trình đang gấp rút hoàn thành.
Nam đọc lại đoạn đó hai lần, rồi lấy điện thoại ra, mở bản đồ vệ tinh khu vực đang khai quật hiện tại, so sánh với những mô tả vị trí ít ỏi ghi trong sổ tay.
"Thắng, lại đây xem cái này."
Thắng nhích ghế lại gần, cúi xuống nhìn theo hướng ngón tay Nam đang chỉ trên trang sổ, rồi nhìn sang màn hình điện thoại.
"Đoạn này với đoạn tụi mình đang đào, cách nhau bao xa nhỉ?"
"Nếu đúng như mô tả trong này, thì gần như trùng." Nam kéo giãn bản đồ, đối chiếu thêm một lần nữa với tấm bản vẽ phác thảo cọc gỗ tìm thấy trong tập hồ sơ mỏng lúc nãy. "Không trùng khít hoàn toàn, nhưng độ lệch chỉ trong khoảng vài chục mét."
Anh đặt cuốn sổ tay cũ xuống bàn, cạnh tập hồ sơ mỏng và tấm bản vẽ phác thảo, xếp thành một hàng ngang trước mặt. Ba nguồn tư liệu khác nhau về hình thức, khác nhau về mức độ chính thức, nhưng cùng chỉ về một khu vực gần như trùng lặp.
Thắng bật máy tính, gõ tìm thêm trong hệ thống lưu trữ số hoá của Viện, hy vọng tìm được bản báo cáo đầy đủ hơn liên quan đến đợt phát hiện được nhắc trong sổ tay. Màn hình hiện lên vài kết quả tìm kiếm, phần lớn là các báo cáo không liên quan, một vài file bị lỗi định dạng không mở được.
Nam gấp cuốn sổ tay cũ lại, giữ ngón tay kẹp giữ đúng trang vừa đọc, ánh mắt vẫn còn dán vào ba nguồn tài liệu xếp cạnh nhau trên bàn. Đèn huỳnh quang phía trên đầu anh chợt nhấp nháy nhẹ một nhịp, rồi sáng ổn định trở lại, tiếng vo ve của chấn lưu cũ kéo dài thêm vài giây trong không gian tầng hầm im ắng, trước khi tắt hẳn thành một tiếng rì rầm đều đặn quen thuộc.